პერიოდული სისტემის 110 ქიმიური ელემენტიდან 94 მეტალია. მეტალები პერიოდულ სისტამაში განლაგებულია ბორი -ასტატის დიაგონალზე ანუ პერიოდული სისტემის მარცხენა ქვედა მხარეს.

მეტალები ჩვეულებრივ მყარ მდგომარეობაში არიან, გარდა ვერცხლისწყლისა. მეტალებს ახასიათებთ კარგი სითბო და ელექტროგამტარობა, ჭედადობა და ბზინვარება . ყველა ეს თვისება აიხსნება განსაკუთრებული ქიმიური ბმის არსებობით -მეტალური ბმით. მეტალის კრისტალური მესერის კვანძებში განლაგებულია მეტალთა იონები , რომელთა შორიც თავისუფლად მოძრაობენ მეტალის ბოლო შრიდან მოწყვეტილი ელექტრონები.
92 მეტალიდან ადამიანის სისხლი შეიცავს 14, ისინი აუცილებელია ორგანიზმისთვის, მათი ნაკლებობა ან ზედმეტი რაოდენობა იწვევს სხვადასხვა დაავადებებს.
მაგ. სიხლის ჰემოგლობინის შედგენილოში შედის რკინა. მისი ნაკლებობობა ორგანიზმში იწვევს ანემიას ანუ სისხლის ნაკლებობას. ჰემოგლობინი თავისი აგებულებით შეიძლება შევადაროთ მცენარეების სისხლს ანუ ქლოროფილს, განსხვავება მხოლოდ ის არის , რომ რკინის ნაცვლად ქლოროფილში მაგნიუმია.
ანემიით დაავადებულებს ურჩევენ რკინით მდარი პროდუქტების მიღებას , მაგ. ძროხის ხორცს, ღვიძლს ,გარგარს, კვერცხის გულს და ა.შ.უნდა აღინიშნოს , რომ ჰემოგლობინის წარმოქმნის პროცესს ხელს უწყობს მანგანუმი ,მას კი შეიცავს თხილი, ნიგოზი, წიწიბურა და ა.შ. ასევე ჩ ვიტამინი
კალციუმი შედის ძვლების კბილების შედგენილობაში, მონაწილეობს სისხლის შედიდებაში. კალციუმის ნაკლებობა იწვევს ოსტეოპორეზს ანუ ძვლების დაშლას, კარიესს. კალციუმს დიდი რაოდენობით შეიცავს კომბოსტო.
ნატრიუმის იონები მონაწილეობს ნერვული იმპულსების გადაცემის პროცესში. ნატრიუმის იონების ნაკლებლობა ორგანიზმში იწვევს კრუნჩხვებს. სწორედ უმარილო დიეტას მიმართავდნენ ერთერთი ქვეყნის სამუდამო პატიმრობაში მყოფებისთვის და ისინი საშინელ ტკივილს განიცდიდნენ. ნატრიუმის ჭარბი რაოდენობა იწვევს ჰიპერტონიას ანუ მაღალ წნევას.


ოქროს დამუშავება დაიწყო ქვის ხანის დასასრულს შუმერში, ბაბილონში, ასურეთში,ინდოეთში და ჩინეთში,მაგრამ პირველად იგი ათვისებული იქნა ეგვიპტეში. მეცნიერთა აზრით ეს მოხდა დაახლოებით 4500 წელს ჩვენს ერამდე.უკვე ძველი ეგვიპტელი ფარაონები ფლობდნენ ოქროს კოლოსალურ რაოდენობას.ასევე ალექსანდრე მაკედონელის მფლობელობაში იყო უზარმაზარი რაოდენობის ოქრო,ხოლო იულიუს ცეზარის დროს რომი ფლობდა დაახლოებით 1500 ტონა ოქროს. ოქროს უდიდესი ქვიშრობები არსებობდა ძველ ეგვიპტეში, თებეს აღმოსავლეთით მდებარე უდაბნოში.ეგვიპტელები ოქროს შემცვლელ ქვიშას რეცხავდნენ და ხის დიდ გობებზე აგროვებდნენ ოქროს უმცირეს ნაწილაკებს, შემდეგ მას ადნობდნენ თიხის ქვაბებში და ჩამოასხამდნენ მოზრდილ ზომებად შემდეგ ქვის ჩაქუჩებით აბრტყელებდნენ თხელ ფურცლებად და მით ახდენდნენ სხვა საგნების მოოქვრას, ან სამკაულების გამოჭედვას. �
�
�
� ოქრო
ოქროს ადრეულ პერიოდიდანვე მოიპოვებდნენ და ამუშავებდნენ, რადგან ოქრო ბუნებაში თვითნაბადი სახითაც გვხდება. ოქროსგან ამზადებდნენ სამკაულებს, ჭურჭელს, მონეტებს და ა. შ.
ჩვ.წ. აღ. 3000 წლით ადრე ეგვიპტეში, ინდოეთში,ჩინეთში ცნობილი იყო ოქროს დამუშავების ხელოვნება. ამ ქვეყნებთან ერთად საქართველოც უნდა ავღნიშნოთ, თუნდაც ლეგენდა არგონავტებზე. ფიქრობდნენ , რომ ოქროს საწმისზე დაწერილი იყო ოქროს მოპოვების საიდუმლო, თუმცა ცხვრის ტყავი სინამდვილეში აკავებდა მდინარის წყლის მიერ ჩამოტანილ ოქროს ქვიშას.
დღესდღეობთ საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში შემონახულია ოქროს უძველესი ნაკეთობები , რომელიც დავათვალიერეთ.
ოქრო ყვითელი ფერის, საკმაოდ რბილი და პლასტიკური მეტალია მისი გაბრტყელება შეიძლება 0,0002 მმ. სისქეზე, ის ადვილად იღუნება ხალითაც. 1გრ. ოქროს გაწელვა შეიძლება 2კმ-ზე. ასევე თმის სისქეზე ბევრად უფრო წვრილად. ოქრო არ იხსნება არცერთ მჟავაში მხოლოდ "სამეფო წყალში", რაც ერთი წილი აზოტმჟავას და სამი წილი მარილმჟავას ნარევს წარმოადგენს.


ოქროს მდიდარი საბადოები იყო მცირე აზიაში. აქ ლიდიის ცნობილმა მეფემ ალიანტმა ძვ.წ. \/I საუკუნეში პირველად მოიჭრა ოქროს მონეტები.ასევე ოქროს მოპოვება და დამუშაება სამხრეთ კავკასიაში და მათ შორის უძველესი ქართველი ტომების განსხვავებულ ტერიტორიებზე. ძვ.წ III ათასწლეულის ბოლოს თრიალეთის, ალაზნის და მესხეთის ყორღანულ სამარხებში ნაპოვნი ოქროს ნივთები: გულსაბმელები, ფირფიტები, ყელსაბამები, სამაჯურები, ლომის პატარა ფიგურა. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ოქროს თასი, რომელიც შემკულია ძვირფასი ქვებით და ხელოვნების იშვიათი ნიმუშს წარმოადგენს.



�
� ვერცხლი
ვერცხლი ისევე , როგორც ოქრო ადრეულ პერიოდშივე მოიპოვებოდა და ამუშაბვბდნენ .ვერცხლისგან მზადდებოდა სამკაულები, ჭურჭელი, მონეტები.
ნებისმიერი ქიმიური ელემენტის აღწერისას მიღებულია, რომ მივუთითოთ მისი აღმომჩენის ვინაობა და აღმოჩენის ისტორია. სამწუხაროდ ასეთი მონაცემები ვერცხლის შესახაებ არ არსებობს. ვერცხლს იყენაბდნენ ჯერ კიდევ მაშინ, როდესაც მეცნიერები არ არსებობდნენ, ეს ადვილად აიხსნება, რადგან ოქროს მსგავსად ვერცხლიც თვითნაბადი სახით მოიპოვებოდა.
ასურეთში ვერცხლს "მთვარის ლითონს" უწოდებდნენ და ის ისევე ფასობდა , როგორც, ოქრო- ეგვიპტეში.
ვერცლისგან არა მარტო სამკაულებს და მონეტებს ამზადებდნენ არამედ სარკესაც. ოქროს და ბრინჯაოს სარკეები არ მზადდებოდა არა ფასის გამო, არამედ ფერის გამო. ვერცხლის ფირფიტები სწორად ასახავდა სახის ფერსა და ნაკვთებს.
ვერცხლის ბაქტერიოციდული თვისებები ყველასთვის ცნობილია. 10გრ. ვერცხლი საკმარისია 50 კუბური მეტრი წყლის დეზინფიცირებისათვის. მაგრამ ამასთან უნდა გვახსოვდეს, რომ დიდი რაოდენობა მომწამლავია, თუმცა ეს უფრო მიკროორგანიზმებს ეხება, მაკროორგანიზმებში მიმოცვლის რეაქციები უფრო ნელა მიმდინარეობს, ამიტომ ვერცხლის იონები კლავს მიკროორგანიზმებს , მაგრამ უვნებელია ადამიანისთვის.



�
� კეთილი ჯუჯები იუტას შტატიდან
იუტას შტატი აშშ -ში ერთ დროს საკმაოდ განთქმული იყო სპილენძის მდიდარი საბადოებით. მაგრამ არც ბუნების წყალობა ულევი, დადგა დრო და მადნის მარაგი სრულიად ამოიწურა. მე -20 საუკუნის დასაწყისში მაღარო წყლით ამოავსეს და მიატოვეს.
ორიოდე წლის შემდეგ საჭირო გახდა წყლის ამოტუმბვა. წარმოიდგინთ მეწარმეთა გაკვირვებ, როდესაც ამ თითქოსდა ამოწურულ საბადოში 12 ათასი ტონა სპილენძის მადანი აღმოჩნდა დაგროვილი.
ნუთუ იქ გრიმების ზღაპრულმა ჯუჯებმა დაიდეს ბინა?!
ასეთი საკვირველება არა მარტო იუტას შტატში მოხდა, იგივე განმეორდა მქსიკის ერთ-ერთ მიტოვებულ მაღაროშიც, სადაც 10 ათასი ტონა სპილენძი დაგროვდა.
კეთილ ჯუჯებად აქ მოგვევლინენ ბაქტერიები! მათი ერთ-ერთი საკვებ არეს ზოგიერთი მეტალის გოგირდნაერთები წარმოადგენს. სპილენძი კი ბუნებაში ჩვეულებრივად წყალში უხსნადი სულფიდის სახით გვაქვს. სწორედ მას ემტერება ეს ბაქტერიები, სწრაფად ჟანგავენ რა წყალში ხსნად ნაერთამდე. საინტერესოა, რომ აღნიშნული ბაქტერიები ღარიბი გამოფიტული მადნებითაც კმაყოფილდებიან. კვლევით აღმჩნდა, რომ შესაძლებელია შეირჩეს ბაქტერიების ისეთი სახეობა, რომლებიც არა მარტო სპილენძის, არამედ ოქროს, რკინის, ნიკელის, ურანის ამოწვლილვა შეუძლიათ.



�
� ბრინჯაო
პირველი შენადნობი, რომელიც ადამინის მიერ იყო მიღებული არის ბრინჯაო. ბრინჯაოს განვითარებამ უმაღლეს საფეხურს მიაღწია აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთშ
ი. ბრინჯაოს და ოქროს ნაკეთობების ჭეშმარიტი ხელოვნები იყვნენ ეტრუსკები. მთელ მსოფლიოს წყუროდა მათი ხელიდა გამოსული ნაკეთობებებს დაპატრონებოდნენ. ეტრუსკები წარმოშობით მცირე აზიიდან იყვნენ და ზოგიერთი მეცნიერის აზრით ისინი ქართველი ერების მონათესავე ხალხი იყო.
ჩვ. წ. აღ.მე-3 ათასწლეულში საქართველოს ტერიტორიაზე კარგად იყო განვითარებული ბრინჯაოს მეტალურგია. არქეოლოგიური გათხრების დროს ვხვდებით სადნობი ღუმელების ნაშთებს, ბრინჯაოს საბრძოლო და სამეურნეო იარაღებს. საქართველოში ძირითადად დარიშხანიანი ბრინჯაოს შენადნობი გვხდება, რადგან საქართველოში არ იყო კალის საბადოები.
მეტალურგიის ცენტრები დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე იყო რიონის ზემო წელზე სოფელ ღებთან. აფხაზეთსა და ჭოროხის ხეობაში იმ დროს ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი ბრინჯაოს იარაღი- კოლხური ცული გავრცელებული იყო შავიზღვისპირეთში ორდუდან ნოვორასიისკამდე.
ბრინჯაო რკინაზე მტკიცეა და მასზე ამინდის ცვალებადობა არ მოქმედებს. ამ თვისებების გამო ბრინჯაო კარგ მსალად ითვლება ღია ცის ქვეშ მდგარი ქანდქკებებისთვის.
როდოსის კოლოსის ასაგებად სხვადასხვა ფორმის ნაწილებისა და ფურცლების ჩამოსხმა იყო საჭირო.ერთ-ერთი უძველესი წყაროს თანახმად როდოსის კოლსი 13 ტონა ბრინჯაოს შეიცავდა. სინადვილეში ბრინჯაო უფრო მეტი უნდა ყოფილიყო. სპილენძის და კალის ნაჭრებს წონიდნენ, რათა ბრინჯაოს ჩამოსასხმელად საჭირო პროპორცია მიეღოთ. ვარაუდობენ , რომ როდოსის კოლოსის აგებისას გამოყენებულ ბრინჯოს შენადნობში სპილენძის წილი 80 -90 პროცენტს შეადგენდა.
სპილენძს და კალას ერთმანეთში ურევდნენ და ადნობდნენ.


რკინა
ამ აღმოჩენებით სამხრეთ კავკასიელებმა და აღმოსავლეთ ანატოლიის მეტალურგებმა შეძლეს გამოეწრთოთ შრომისა და საბრძოლო იარაღები ადრე უნახავი სიმტკიცისა და მჭრელი თვისებებისა. ამით მათ გზა გაუხსნეს კაცობრიობას ბრინჯაოს ხანიდან- რკინის ხანისკენ.
რკინის ხანის დაწყება აღმოსავლეთ ხმელთაშუზღვისპირეთში აღინიშნა სამეურნეო და პოლიტიკური აზროვნების მკვეთრი ცვლილებით. რკინის დამზადების ადგილები მალე გადაიქცა ძალაუფლების მოყვარე მმართველობის და დამპრყობლების სამშობლოდ.
უძველესი ცნობები ნაწრთობი რკინის შესახებ დაცულია მითანისა და ხეთების მეფეთა წარწერებში. აქვე ჩანს თუ როგორ თხოვს ეგვიპტის უძლეველი ფარაონები გაუგზავნონ "კეთილი რკინა" - ასეა მოხსენებული ნაწრთობი რკინა.
1927 წ. როდესაც გათხრილი იქნა არქეოლოგების მიერ ცნობილი ფარაონის- ტუტანხამონის აკლდამა მასში აურაცხელ ოქროს სამკაულებსა და ნივთებს შორის ერთადერთი პატარა რკინის ავგაროზი იპოვეს, რასაც ისტორიის თვალსაზრისით უდიდესი მნიშვნელობა აქვს.
რკინის მეტალურგიის საუკეთესო ოსტატები იყვნენ ხეთები,ურარტუელები და განსაკუთრებით მათ შორის მცხოვრები ქართველი ტომები- ხალიბები. ამიტომაც ძველი ბერძნები "კარგ რკინას " - "ხალიბურს" უწოდებდნენ და ამით გამოარჩევდნენ მას სხვ უწრთობელი რკინისგან.


რკინის მადანი
ადამიანებმა რკინის მადანს ყველაზე ბოლოს მიაგნეს თუმცა მეტეორიტულ რკინას უძველეს დროიდან იცნობდნენ გერმანელი მეცნიერი ”კარლ ბაკსი” მიუთითებდა, რომ ეგვიპტურ სამარხებში არის გამოჭედილი რკინის ყელსაბამი, რომელიც ჩვენს ერამდე 3800 წელს მიეკუთვნებოდა. რკინის მადნის არსებობა შეუმჩნეველი დარჩა, როგორც პირენეის ასევე სინაის ნახევარკუნძულზე საკმაო რაოდენობის რკინა მადანი იყო. სამაგიეროდ სამხრეთ კავკასიასა და აღმოსავლეთ ანატოლიის მცხოვრებთ არ გამორჩენიათ მხედველობიდან სპილენძის საბადოების ახლოს ზედაპირზე გამოსული ქანები, რომელსაც გადანატეხზე ჰქონდა მქრქალი ლითონური ბზინვარება და მურა ფერი. ეს იყო წითელი ჟანგმიწა 50% მეტალი რკინის შემცველობით. კავკასიელი მეტალურგების ყველა თავდაპირველი მცდელობა ამ მადნის გადნობისა ტიბეთში, როგორც ამას აკეთებდნენ ოქროს, ვერცხლს და სპილენძის შემთხვევაში, წარუმატებელი აღმოჩნდა.


მეტლათა შენადნობები
მეტალთა შენადნობებს უფრო დიდი გამოყენება აქვს ვიდრე მეტალებს. შენადნობები მიიღება ორი ან მეტი გამდნარი მეტალის, აგრეთვე მეტალებისა და არამეტალების შერევით.
შენადნობების თვისებები განსხვავდება მეტალების თვისებებისგან. შენადნობების დნობის ტემპერატურა ჩვეულებრივ დაბალია, ხოლო სიმტკიცე და სიმაგრე - მაღალი, ვიდრე მასში შემავალ მეტალებს აქვს.
ფოლადი არის რკინისა და 1,7 პროცენტი ნახსირბადისგან მიღებული შენადნობი, ის ასევე შეიცავს მანგანუმს,სილიციუმს,გ�
��გირდს და ფოსფორს.
თუჯიც რკინისა და ნახსირბადის 2 პროცენტამდე შენადნობია შეიცავს ,ასევე გოგირდს, ფოსფორს, სილიციუმს. ის მყიფეა ე.ი. დარტყმისას იმსხვრევა.
ბრინჯაო არის პირველი შენადნობი, რომელიც მიიღო ადამიანმა ის შედგება სპილენძის, კალის, ალიუმინის, ტყვიის, სილიციუმისაგან. საინტერესოა , რომ საქართველოში მიღებული ბრინჯაო შეიცავდა დარიშხანს.


მეტალთ ა კოროზია
მეტალები განიცდიან კოროზიას ე.ი. გარემოს მოქმედებით იშლებიან. გამოთვლილია ,რომ რკინის კოროზიისაგან დანაკარგი შეადგენს ყოველწლიური გამოდნობის დაახლოებით 10 პროცენტს.
კოროზიისგან დაცვის რამდენიმე მეთოდი არსებობს.
1. კოროზიისადმი უფრო მდგრადი მეტალებით დაფარვა მაგ. თუთიით , კალით , ტყვიით, ნიკელით, ქრომით.
2. ლაქებით ან საღებავებით დაფარვა
3. ინჰიბიტორების ანუ ისეთი ნივთიერებების დამატება , რომლებიც ანელებენ ჟანგვის რეაქციას.


ტუტე მეტალები
პერიოდული სისტემის პირველ მთავარ ჯგუფში განლაგებულ მეტალებს ეწოდებათ ტუტე მეტალები, რადგან ისინი წყალში გახსნისას წარმოქმნიან ტუტეებს.ეს მეტალები თეთრი ფერისაა , გარდა ოქროსფერი ცეზიუმისა .ისინი რბილი მეტალებია ყველაზე მაგარია ლითიუმი, ცეზიუმი ცვილივით რბილია. ტუტე მეტალების გაჭრა პლასმასის დანითაც შეიძლება.
ტუტე მეტალები საკმაოდ აქტიური მეტალებია ბუნებაში თავისუფალი სახით არ გვხდება, რადგან შედიან რაქციაში ჟანგბადთან , ჰალოგენებთან , გოგირდთან და ა.შ.
ლითიუმი და ნატრიუმი გამოიყენება ბირთვულ რეაქტორებში.

გალიუმი
ვერცხლისწუალს , რომ დნობის დაბალი ტემპერატურა აქვს ყველამ იცის , მაგრამ ის ,რომ მეტალი ლღვებოდეს +30 გრადუსზე და -30 გრადუსზე თხევადი იყოს , ბევრმა არ იცის. ასეთი საკვირველი თვისება ერთ-ერთ იშვიათ მეტალს- გალიუმს აღმოაჩნდა.მართალია 30 გრადუსზე ლღვება და, მაშასადამე, უფრო დაბალ ტემპერატურაზე მყარ მდგომარეობაში უნდა იყოს, მაგრამ ამასთან მას აქვს უნიკალური თვისება- თვეობით დაჰყოს გადაციებულ , თხევად მდგომარეობაში, ზოგჯერ -40 გრადუსზეც. მხოლოდ შენჯღრევისას ან კრისტლის ჩაგდებისას ის გამყარდება. ეს პროცესი სწრაფად მიმდინარეობს და მოცულობა საგრძნობლდ იზრდება.


მეტალი, რომელმაც რომის იმპერია იმსხვერპლა
მძიმე ლითონები ოქრო, ვერცხლი და სხვა ოდითგანვე ძვირფასად ითვლებოდა და დიდი პატივისცემით სარგებლობდა. ამ მეტალებისგან დამზადებული სამკაულების ჭურჭლის რაოდენობა მათი მფლობელის სიმდიდრის სიმბოლოდ ითვლებოდა.
მაგრამ უბედურება ის არის , რომ ბოლო დროის გამოკვლევებმა გვიჩვენეს, ერთ-ერთი ასეთ ძვირაფასად მიჩნეული მეტალის ხმარება გამხდარა მიზეზი ისეთი ძლიერი სახელმწიფოს დაკნინებისა და დაცემისა, როგორიც რომის იმპერია იყო.
რომელი ლითონი შეიძლებოდა ყოფილიყო ასეთი ვერაგი?!
ოქროსა და ვერცხლის გარდა ძველად რომის იმპერიაში ძვირფასად ითვლებოდა აგრეთვე სხვა მძიმე მეტალებიც, მათ შორის ტყვია. მისგან ამზადებდნენ სასმისებს და ჭურჭელს. მაგრამ ტყვია ხომ მომწამვლელია. განსაკთრებით საშიშია ნერვული სისტემისთვის, ქსოვილებისთვის, სისხლისთვის. სწორედ ეს მდგომარეობა გამოდგა საბედისწერო რომაელთათვის. განსაკუთრებით იწამლებოდნენ მდიდარი პატრიციები, რომლებიც უფრო მეტად ხმარობდნენ ამ "ძვირფასი ლითონის ჭურჭელს". მათი ორგანიზმი იმდენად უძლურდებოდა, რომ 20-25 წლის ჭაბუკი თავს გრძნობდა ღრმა მოხუცად. განსაკუთრებით მოქმედებდა ქალებზე იწვევდა უშვილობას.

მეტალების ქიმიური თვისებები რომელიც ჩვენს წიგნში 70-ე გვერძეა უფრო დაწვრუკევბით განვიხილოთ

ელემენტების სამ-მეოთხედზე მეტი მეტალებია.ჩვეულებრივ პირობებში თითქმის ყველა მეტალი მყარია, მხოლოდ ვერცხლისწყალი გვხვდება თხევად მდგომარეობაში. მეტალთა უმრავლესობა მკვრივი და ბზინვარეა, თანაც ადვილად ყალიბდება, ამიტომ მრავალნაირად გამოიყენებენ. მეტალები ელექტროდენს და სითბოს კარგად ატარებენ. ზოგიერთი მათგანი საკმაოდ მტკიცეა. მეტალები ჭედადია, ბევრი მათგანი პლასტიკურიცაა.
გარდა მსგავსებისა მეტალებს შორის განსხვავებაც არსებობს. ისეთები როგორებიცაა: კალა,ტყვია და ალუმინი, რკინისა და სპილენძისგან განსხვავებით, უფრო რბილი, სუსტი და შედარებით დაბალ ტემპერატურაზე დნობადი მეტალებია.
ზოგიერთი მეტალები როგორიცაა:კალიუმი და ნატრიუმი, რეაქციაში კარგად შედის, ზოგი კი მაგალითად: ოქრო, და პლატინა, არააქტიურია, ოქრო ბუნებაში სუფთა სახითაა აღმოჩენილი. დანარჩენ მეტალთა უმეტესობა ქანებში მინერალების სახით მოიპოვება, სადაც ისინი არამეტალებთან ერთადაა.მაგალითად რკინის ძირითადი მინერალები, რკინისა და ჟანგბადის ნაერთებია.
მეტალების გამყარება შესაძლებელია მათი გადნობითა და შენადნობების დამზადებით.

აქტივობების რიგი
ქიმიური აქტიურობის მიხედვით დალაგებულ მეტალთა მწკრივს აქტივობის მწკრივი ეწოდება:
Li,K,Ca,Na,Mg,Al,Zn,Cr,N,Fe,Sn,Pb,[H],Cu,Ag,Hg,Pt,Au
აქტივობის მწკრივში წყალბადის მარცხნივ მოთავსებული მატალები აძევებს წყალბადს მჟავას ხსნარიდან, მარჯვნივ მოთავსებული მატალები კი_ვერა.
აქტიური მეტალების გამოყოფა მათი შემცველი მინერალებიდან ძნელია, მაშინ როცა ნაკლებად აქტიური მეტალები შეიძლება დამოუკიდებელი სახითაც არსებობდეს. ნატრიუმსა და კალიუმს ნავთში ინახავენ, რადგან ისინი ძალზე აქტიურად ურთიერთქმედებენ წყალსა და ჰაერთან. სპილენძი ნაკლებად აქტიური მეტალია. იგი მილების, ცხელი წყლის ავზებისა და ელექტროსადენების დასამზადებლად გამოიყენება.
ალის სინჯები
ზოგიერთი მეტალი წვის დროს, ალს განსაკუთრებულ შეფერილობას აძლევს. ნივთიერებათა წვა შეიძლება ამა თუ იმ ლითონის არსებობის შესამოწმებლად გამოვიყენოტ. ნივთიერებები ალში პლატინის ალით შეაქვთ, რომელიც ინერტულობით გამოირჩევა.
ნატრიუმი_ყვითელი ალი.
სპილენძი_მოცისფრო_მომ�
��ვანო ალი.
კალციუმი_წითელი ალი.
ბარიუმი_მწვანე ალი.
კალიუმი_იისფერი ალი.

მეტალთა ჯგუფები
ქიმიური თვისებების მიხედვით მეტალები შეიძლება ჯგუფებად დაიყოს. არსებობს ხუთი ძირითადი ჯგუფი:
1-კეთილშობილი
2-ტუტე
3-ტუტემიწა
4-მეტალები
5-გარდამავალი მეტალები

კეთილშობილი მეტალები
კეთილშობილი მეტალები დედამიწის ქერქში შეიძლება არანაერთების არამედ დამოუკიდებელი სახით არსებობდეს. ეს მეტალებია:სპილენძი,პა�
��ადიუმი,ვერცხლი,პლატინ
ა და ოქრო.
ყველა კეთილშობილი მეტალი არააქტიურია. ისინი ძნელად უერთდებიან სხვა ელემენტებს ამიტომ ნაერთებსაც ძნელად წარმოქმნიან, არააქტიურობის გამო კეთილშობილი მეტალები ძნელად იჟანგება, მათ საოქრომჭედლო საქმეში და მონეტების დასამზადებლად იყენებენ. ოქრო ძალზე არააქტიურია და უძველესი ოქროს ნივთები ახალივით ამიტომ ბრწყინავს.

ტუტე მეტალები
ტუტე მეტალები პერიოდული სისტემის პირველ ჯგუფს ქმნის, მათ ლღობის დაბალი ტემპერატურა აქვთ. კალიუმი 64C ლღვება, ყველა მათგანი რბილია და დანით ადვილად იჭრება. წყალთან ურთიერთქმედებისას ტუტე ხსნარებს წარმოქმნიან, ამიტომაც უწოდებენ ტუტემეტალებს.

ტუტემიწა მეტალები
ტუტემიწა მეტალებს ექვსი მეტალი მიეკუთვნება. მათ შორის მაგნიუმი, კალციუმი, ბარიუმი. ეს მეტალები დედამიწის ქერქში მრავალიუ სხვადასხვა მინერალის შემადგენლობაში გვხვდება კალციტში, ნიჟარა დიდი რაოდენობით კალციუმს შეიცავს, რომელიც მასში კალციუმის კარბონატის ფორმითაა.
მაგნიუმს მწვანე პიგმენტი ქლოროფილი შეიცავს, რომელიც მცენარეებს ფოტოსინთეზისათვის სჭირდებათ.

გარდამავალი მეტალები
გარდამავალი მეტალები მტკიცე, მკვრივი და ბზინვარეა, ლღობის მაღალი ტემპერატურით ხასიათდებიან და ნაკლებად აქტიურები არიან ვიდრე ტუტე და ტუტემიწა მეტალები.
გარდამავალი მეტალები: რკინა,ოქრო,ვერცხლი,ქრო
მი,ნიკელი,სპილენძი. მათთვის ფორმის მიცემა ადვილია, მათ იყენებენ, როგორც თავისუფალი ასევე, შენადნობის სახით.

იშვიათი მეტალები
იშვიათი მატალების ჯგუფში ცხრა მეტალები შედის: ალუმინი, გალიუმი, ინდიუმი, კალა, სტიბიუმი, თალიუმი, ტყვია, ბისმუტი და პოლონიუმი. პერიოდულ სისტემაში ისინი გარდამავალი მეტალების მარჯვნივ არის განლაგებული.
სუფთა მეტალები ძალზედ რბილია და სუფთა სახით იშვიათად გამოიყენება.
ალუმინი ყველაზე მსუბუქი მეტალია, საავადმყოფოებში მას რადიაციისა და რენდგენის სხივებისაგან დამცავ ბარიერებად იყენებენ.

შენადნობები
შენადნობი ორი ან მეტი მეტალის ან სხვა მეტალისა და ნივთიერების ნარევს წარმოადგენს. შენადნობს იმიტომ ამზადებენ, რომ იგი მისი შემადგენელი მეტალების თვისებებს მაგალითად: სიმსუბუქესა და სიმტკიცეს აერთიანებს.
უჟანგავი ფოლადი, რომელსაც დანა-ჩანგლისათვის იყენებენ, ფოლადის, ნიკელისა და ქრომის შენადნობია.
ბრინჯაო გამოიყენება გემთმშენებლობაში. მეტი სიმტკიცისათვის ბრინჯაოს მანგანუმს უმატებენ.
შენადნობის შედგენილობა მის პრაქტიკულ გამოყენებას განსაზღვრავს. განსაკუთრებით ძვირფასია ლეგირებული ფოლადები. მალეგირებელი მეტალების დამატება ფოლადს განსაკუთრებულ თვისებებს ანიჭებს. მაგალითად, ვანადიუმიანი ფოლადი მდგრადია დარტყმის მიმართ და ინსტრუმენტების დასამზადებლად გამოიყენება.

ლითონები საქართველოში
რკინა საქართველოსში უხსოვარი დროიდან მოიპოვება ფოლადაურის ძამისა და ტყიბულის საბადოებში. საქართველოს უმნიშვნელოვანესი რესურსია მანგანუმი, რომლის საბადოც ჭიათურასშია. მისი პროგნოზული მარაგი 400მილიონ ტონაზე მეტია. შავი მეტალებიდან ცნობილია არასაწარმოო მნიშვნელობის მაგრამ მაღალი სამკურნალო თვისებებით განთქმული მაგნეტიტური ქვიშა იგი ძირითადად შავი ზღვის სანაპირო ზოლში (ფოთი-გრიგოლეთის მონაკვეთზე)გვხვდება.
საქართველოში ცნობილია ფერადი ლითონების საბადოები:სპილენძი(მა�
��ნეული,ბოლნისის რაიონი). ტყვია-თუთიის(კვაისა). ვერცხლისწყლის(ჰეი,ავა�
��ხარა-აფხაზეთსი). სტიბიუმის(ზოფხიტო,ზემ�
�� რაჭა)

martivad amas ver avxsni magaram modit ertad gamovarkviot... me maqvs inglisuri informacia am eqsperimentis shesaxeb chvven kide qartulad gadavtargmnit...
Potassium permanganate solution changes colour when poured into sodium hydroxide and sugar solution. Colours are as follows:

- purple (MnO4- ions)
- blue (MnO4 3- ions)
- green (MnO4 2- ions)
- orange (Mn 3+ ions)
amas wers am eqsperimentis avori... me tan gacvenet rogor shegvidzlia yoveli eqsperimenti ganvixilot maswavleblis gareshe... pirvel rigshi mninda gixtrat rom yovel eqsperiments boloshi aweria tu ra iyo reagentebi ra gaketda da ra miviget... chem mier dakopirebuli masalac swored es aris... modit exla gavarkviot ra weria massshi... vkitxulobt tavidann... vezebt leqsikonshi
Potassium agmocnda rom aris mkaliumi...
permanganate-permanganatia isedac...
solution- qimiurad nishnavs xsnars...
changes colour when poured into sodium hydroxide and sugar solution - es xsnari icvlis pers rodesac cavasxavt sodis hindoqsidshi and saqris xsnarshi...

Colours are as follows: perebi shemdegnairia..
- purple (MnO4- ions)
- blue (MnO4 3- ions)
- green (MnO4 2- ions)
- orange (Mn 3+ ions)
es nishnavs:
-tetri (mno4- ionebi)
-lurji (mno4 3- ionebi)
-mwvane (mno4 2- ionebi)
-portoxlis peri (mn 3+ ionebi)
rogorc xedavt ar ise dznelia aigo teqsti inglisur enaxe daleqsikonis daxmarebit gadatargmno qartul elaze... es mogcems sashvalebas sheni swavlis areali gaapartovo da ar shemoiparglo mxolod maswavlebelis mowodebuli an mxolod qartul enaze ccarili v proeqtebit... jer und davakvirtdet sxva proeqtebs shemdeg chveni proeqtebo karagd rom gavaketot...

ელექტროლიტი

http://ekologiaaa.blogspot.com/2009/11/blog-post_8067.html
გაკვეთილის სცენარი


როდის ,,ცივა” და როდის ,,ცხელა” ხსნარში

გაკვეთილის მიზანი: იმსჯელოს ელექტროლიტის შესახე დისოციაციის მიხედვით, განსაზღვროს, რომელი ელექტროლიტები განსაზღვრავენ ხსნარის ,,გაციებას” ან ,,გაცხელებას”. ახსნას დაჯგუფების მიზეზი. მცირე ექსპერიმენტით დაადგინოს ზემოთ აღნიშნული პროცესები.

გაკვეთილის მსვლელობა: ახლი მასალის განხილვის დაწყებამდე მასწავლებელი დაყოფს კლასს სამ ჯგუფად და თითოელ მადგანს სთხოვს დააკვირდეს , როგორ შეიცვლება ტემპერატურა, თუ ერთი ჯგუფი გახსნის წყალში სუფრის მარილს (NaCl), მეორე ნატრიუმის ტუტეს (NaOH) და მესამე შაქარს (C6H12O6).

ამოცანის გასამარტივებლად შეიძლება დაისვას შემდეგი კითხვები:

რა არის ელექტროლიტი? ელექტროლიტები როგორი ბმის შემცველები არიან? რა არის დისოციაცია? ხსნარში როგორი იონები გადადიან, შიშველი თუ ჰიდრატირებული? რა სითბური პროცესები მიმდინარეობს ჰიდრატაციისას და კრისტალური მესრის რღვევისას.

მასწავლებელი შემოიტანს აღნიშვნას, Qჰიდრ და Q კრისტ., Qჰიდრ სადაც ჰიტრატაციის დროს გამოყოფილი ენერგიაა, Q კრისტ ხოლო კრისტალური მესრის რღვევაზე დახარჯული ენერგია.

შემდეგ, მასწავლებლის მითითებით მოსწავლეები ასახელებენ შესაბამის მაგალითებს, მასწავლებელი კი წერს დაფაზე. ამრიგად დაფაზე ჩნდება შემდეგი ჩანაწერი:

ნივთიერება ხსნარის ტემპერატურა ხსნარის ტემპერატურის განმსაზღვრელი ფაქტორი

NaCl შემცირდა Qჰიდრ < Q კრისტ

NaOH გაიზარდა Qჰიდრ > Q კრისტ

C6H12O6 არ შეიცვალა -------------------------



მოსწავლეები თვითონ მიდიან შედეგამდე, თუ რატომ არ შეიცვლება შაქრის გახსნისას ხსნარის ტემპერატურა. შაქარი ადვილად იხსნება წყალში, ხსნარის არც გაცივება შეინიშნება, რადგან შაქრის კრისტალერი მესერი არ არის მტკიცე, არც ხსნარის გათბობა, რადგან შაქარსა და წყლის მოლეკულებს შორის ურთიეთქმედება არ არის ძლიერი.

ცოდნის განვრცობისა და განმტკიცების მიზნით მოსწავლეები ასრულებენ პარაგრაფის ბოლოს მოცემულ დავალებებს, გაიყენებენ ისტ-ს, სადაც მოიძიებენ ჩვენი ორგანიზმისთვის საჭირო ელექტროლიტების ხსნარებზე ინფორმაციებს. ასევე მოსწავლეებს ევალებათ მოიძიონ ცნობები მკვდარი ზღვის პროდუქციის შესახებ.

https://www.blogger.com/comment.g?blogID=556500390051269941&postID=3880310887729704087&page=1&token=1269696460767_AIe9_BG3dSq0h7xQtvrUi1u1SuJC1rHxpz_1tT6EPMoD7AV6bc7XRNs-ZowhAzD9lkGdoVt_EO57qH4UFuXd2uboqD8CdyrHJo8-1eJPr4eYcHwgC2hAO48yFV7TGYzNqRFEEZ6JEGdFBf2Oy3f86M3Hb05Bqi4ZxH00yosoKbKPv7Z4v5YTyN06PxnIuFVAWigeUnjsUCHV84WMXwFE4IrZqcDhala0DA

vaime davitaje ukve meatdev vwer erti da igive dzalian didi komentars da arcertxel ar debs saitze. kide ertxel me vidoi rom nebismieri materia shedgeba molulebisagan rom molekula warmoigmneba ori an meti atomis qimiuri shertebi vicodi rom amomi shedgeba eleqronebisagan protonebisa da neitronebisagan rom eleqtronebi uaryopitat damuxtuli nawlakebia rom neitronebi ki neitraluriad anu umuxtoa . ar vicodi is rom protpnebi da netronebi kvarkisgan shedgeba rom isisni ertmanets gleionebit ukavshirdebin . rom protoni shedgeba ori zeda 9u) da erri qveda (d) kvarkisgan da rom neitroni shedgeba erti zeda (u) da ori qveda (d) kvarkisgan da kidev er vicodi rom saqartveloshi karg videoebsac aketebdnen :D

https://www.blogger.com/comment.g?blogID=556500390051269941&postID=3880310887729704087&page=1&token=1269696460767_AIe9_BG3dSq0h7xQtvrUi1u1SuJC1rHxpz_1tT6EPMoD7AV6bc7XRNs-ZowhAzD9lkGdoVt_EO57qH4UFuXd2uboqD8CdyrHJo8-1eJPr4eYcHwgC2hAO48yFV7TGYzNqRFEEZ6JEGdFBf2Oy3f86M3Hb05Bqi4ZxH00yosoKbKPv7Z4v5YTyN06PxnIuFVAWigeUnjsUCHV84WMXwFE4IrZqcDhala0DA

vaime davitaje ukve meatdev vwer erti da igive dzalian didi komentars da arcertxel ar debs saitze. kide ertxel me vidoi rom nebismieri materia shedgeba molulebisagan rom molekula warmoigmneba ori an meti atomis qimiuri shertebi vicodi rom amomi shedgeba eleqronebisagan protonebisa da neitronebisagan rom eleqtronebi uaryopitat damuxtuli nawlakebia rom neitronebi ki neitraluriad anu umuxtoa . ar vicodi is rom protpnebi da netronebi kvarkisgan shedgeba rom isisni ertmanets gleionebit ukavshirdebin . rom protoni shedgeba ori zeda 9u) da erri qveda (d) kvarkisgan da rom neitroni shedgeba erti zeda (u) da ori qveda (d) kvarkisgan da kidev er vicodi rom saqartveloshi karg videoebsac aketebdnen :D

xo es filmi kai me exla damaiteresa iuristi xo ar gamovsuliyavi da rame mec egeti 6 valentiani xromis meshveobit dabidzurebuli wylisgan daavdebuli xalxi xo ar menaxa da kompania ,, pesipikistvis'' ro camomertmia milionebi. ara kai :D ise ki gamikvirda tavidan bavshvebma ro mixres ia masma am films uyureto da mere saitzec ro shemovedi mevtqvi filmi da qimia ra shuashiatqo mara exla gasagebia. am fimidan gavide 6 valentiani qromis aracveulebivi tvisebebi rac imedia qimiashi damexmareba da cxovrebashic. yvelaze mnishvnelovani ki is iyo rom es sasamarto martla xdeba realur cxpovrebashic da uamravi adamiani sabolod avadeba viagava ,,materialistebi" materialuri motxovnilebebis da gamdidrebis dauwyurebeli survilit xarjze da es mati sindisis uqonlobit aixsneb.mokeld nervebi momishales ..pesipikis'' tanamshromlebma. gorebi.. xoo rac sheexeba mtavar gmir oriod sityvas maszec vityvi. martalia impilsuri da xandaxan ara tavaziania magram filmshi karagd cans rogor jobia is tavazian magaram erti sityvit rom vtqvat borot adamianebs. mas aqvs tavisi mizani da msiken miiswrapvis. arcerti dabrkoleba ar agmocndeba mistvis damabrkolebeli. me eseti adamianebi misabadzad magalidat mimacnia.. erti sityvit es filmi cxovrebis meore cvens mierve sheqmnil mxares gvicveneb romelshic cxovreba chventvitonac ar gvinda... postis bolo videc amas acveneb... es ar aris iseti brobl;ema romelic advilad gamosasworebeli iyos.. simartles tvalebshi caxedva da shecdomebs agiareba swirdeba adamians da mashin sheudzlebeli araperi iqneba tu erik brockovichma shedzlo es eseigi yvelas shedzlebs...

Ame Sevecdebi agixsnaT ra aris indikatori indikatori ari:
nivTierebas omelic fers icvlis mJavis an tutis moqmedebiT indikatori ewodeba. Q
bevs saitze maq nanaxi da rogor me vici qimiur laboratoriebSi iyeneben indikatorebs romlebic feris cvlilebiT gviCveneb xsnari mJavaa TuTEe Tu arcerti ani neitraluria.


sqema dagexmarebaT gaixsenoT rogor xdeba qimiaSi nivTierebebis klasipikacia..
daubrundeT indicators:
mravali yvavili, nayopi. Potoli. Mcenaris fesvi Seicavs Semperav nivtierebebs, romlebsac aqvT unari Seicvalon peri ama tu im nivTierebis moqmedebiT. Indikatorad SeiDDDZLELLLLLleba gamoviyenoT mcenaris, bostneulis nayopi.
Cvenma gundma swored bunebrivi indikatori gamoviyena eqsperimentisatvis, tumca bunebrivi indikatoris naklic agmovacinet Cveni cdis Semdeg. Mivxvdit romis dlzian cota xani DDZlebs. moviZiet inpormacia da turme laboratoriebSi xelovnur indikatoreb iyeneben DDDZiriTadad lakmuss, fenolftaleins, meTilnarijs.
mizani= bunebrivi nayenis indikatoruli Tvisebebi gamokvleva
masala: jami,sawuri sami qila, dana,marili, mister muskuli, sarecxis jele, vaSlis wveni, tanis geli, limoni, supris soda, Zmari, koka_kola.
Davasxit wyali da WurWeli davdgit gazquraze. Avaduget 10 xuti sanam wyali ar hseipereba. Gadmovdgit da gavpiltret migebeuli siTxe qilaSi da gavagrileT
Gadavanawileb miRebuli sitze danarcen or qilaSi, ise rom cxrave qilaSi gvqonda sitxis erTnairi raodenoba.